Tìm

Cuộc chiến đất hiếm: Mỹ có thể thắng nổi Trung Quốc?

  • 13/09/2021 03:17
Ebiz - Sự thống trị của Trung Quốc đối với ngành công nghiệp kim loại đất hiếm là một phần trong chiến lược địa chính trị tổng thể của nước này.

Ảnh minh họa. Nguôn: Freeman Zhou qua Unsplash

Đất hiếm là nguyên tố kim loại được sử dụng để tạo ra thiết bị điện tử tiêu dùng, pin sạc, năng lượng tái tạo và vũ khí cấp quân sự. Mất quyền bá chủ vào tay Trung Quốc, Mỹ đang tìm cách khởi động lại hoạt động khai thác. Tuy nhiên, mỏ đất hiếm duy nhất của Mỹ, Mountain Pass hiện đã bán toàn bộ sản lượng cho Trung Quốc.

Mặc dù các nguyên tố đất hiếm giúp xã hội hiện đại hình thành như ngày hôm nay, song dường như hầu hết chúng ta không biết gì về các kim loại độc đáo. Thực tế là chúng ta không thể thay thế trong việc sản xuất nhiều phát minh nhất thế kỷ 21, từ màn hình cảm ứng trong iPhone, pin của Teslas và động cơ của máy bay chiến đấu mới nhất của quân đội.

Một trong những điều đầu tiên cần biết về đất hiếm là tên của chúng hơi bị nhầm lẫn. Trong khi tầm quan trọng của chúng đối với thiết bị điện tử tiêu dùng, năng lượng tái tạo và quốc phòng khiến những vật liệu này trở nên rất đắt đỏ, đất hiếm thực sự có khá nhiều trong vỏ Trái đất. Vấn đề là, giống như dầu hoặc khí đốt, những kim loại này chỉ có thể được tìm thấy ở một số địa điểm nhất định trên thế giới, ẩn bên trong các mỏ khoáng sản vốn không hình thành với biên giới quốc gia.

Kim loại đất hiếm: một vũ khí địa chính trị

Do kết quả trực tiếp của sự phân bố không đều này, việc buôn bán các nguyên tố đất hiếm thường bị quyết định bởi những phát triển bất ngờ trong quan hệ quốc tế hơn là sự thăng trầm của nền kinh tế toàn cầu. Trong phần lớn thế kỷ trước, Hoa Kỳ là nhà cung cấp đất hiếm lớn nhất thế giới, cung cấp kim loại từ Ấn Độ, Brazil, và từ những năm 1950 trở đi là mỏ Steenkampskraal giàu monazit của Nam Phi.

Nhưng vào những năm 1990, các nhà cung cấp của Mỹ bắt đầu tụt hậu so với một đối thủ khác đã thống trị ngành kinh doanh đất hiếm kể từ đó: Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Với 1/3 tổng nguồn cung của hành tinh theo ý của mình, Đặng Tiểu Bình bắt đầu mở rộng hoạt động khai thác đất hiếm vào thời điểm ông nhận ra rằng chúng sẽ trở nên không thể thiếu đối với máy móc trong tương lai. “Trung Đông có dầu” , chủ tịch nói vào năm 1992. “Trung Quốc có đất hiếm”.

Không lâu sau, Đảng Cộng sản bắt đầu cung cấp các khoản giảm giá đáng kể đối với thuế xuất khẩu. Các nhà lãnh đạo tin rằng điều này sẽ thúc đẩy cả các doanh nghiệp độc lập và nhà nước bắt đầu khai thác đất hiếm. Họ đã đúng; vài thập kỷ sau, Trung Quốc hiện kiểm soát hơn 85% thị trường. Quốc gia này không chỉ vượt qua các đối thủ cạnh tranh về sản lượng tuyệt đối mà còn thống trị mọi khía cạnh khác trong chuỗi cung ứng của ngành.

Sự thống trị này đã chứng tỏ một tài sản hùng mạnh, một thứ mà Trung Quốc đã sử dụng nhiều lần trong các cuộc tranh chấp ngoại giao. Năm 2010, nước này đã chấm dứt xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản để thúc giục các quan chức chính phủ ở Tokyo ngừng thẩm vấn một thuyền trưởng đánh cá Trung Quốc đang bị giam giữ. Năm ngoái, các quan chức Trung Quốc nói rằng họ sẽ áp đặt các biện pháp trừng phạt đối với Boeing, Lockheed Martin, Raytheon và các nhà thầu quốc phòng khác của Mỹ sau khi chính phủ Mỹ bán vũ khí cho Đài Loan.

Liệu Mỹ có thể khôi phục lại ngành công nghiệp kim loại đất hiếm?

Mỗi lần Trung Quốc đe dọa giữ lại hoặc cắt giảm xuất khẩu, sự hoảng loạn trên toàn thế giới khiến giá kim loại đất hiếm tăng vọt. Không thoải mái với ý tưởng rằng đất nước của họ phải dựa vào một thế lực nước ngoài ngày càng khó lường cho một thứ thiết yếu như đất hiếm, các nhà hoạch định chính sách và nhà bình luận chính trị đang yêu cầu Quốc hội nỗ lực không chỉ để bảo vệ mà còn xây dựng lại cơ sở hạ tầng khai thác đất hiếm của Mỹ.

Đây là những đòi hỏi đầy tham vọng, thậm chí có thể là phi lý. Hiện tại, Mỹ chỉ có một mỏ đất hiếm đang hoạt động: Mountain Pass. Được xây dựng trên mỏ đá cacbonatit 1,4 tỷ năm tuổi ở miền nam California, mỏ này đã bị đóng cửa vào năm 2002 do những lo ngại về môi trường. Vào năm 2017, MP Materials đã mua Mountain Pass và bắt đầu lại sản xuất.

Mountain Pass là mỏ đất hiếm duy nhất đang hoạt động ở Mỹ. Ảnh: Penny Meyer

Việc mở cửa trở lại mỏ là bước đầu tiên đưa ngành công nghiệp đất hiếm của Mỹ đi đúng hướng. Năm 2020, Tổng thống Donald Trump đã ký một lệnh hành pháp kêu gọi chấm dứt sự phụ thuộc của Mỹ vào các nhà cung cấp Trung Quốc. Suy nghĩ cho rằng việc gia tăng sản xuất trong nước sẽ chấm dứt các cuộc đàm phán với các quốc gia “không tán thành các tiêu chuẩn chuỗi cung ứng khoáng sản phù hợp, dẫn đến vi phạm nhân quyền, cưỡng bức và sử dụng lao động trẻ em, xung đột bạo lực, hủy hoại sức khỏe và môi trường”.

Bất chấp cái ‘miệng lớn tiếng’ đó, lệnh hành pháp có thể đã làm hoàn toàn ngược lại với những gì nó muốn đạt được. Trong khi chính phủ liên bang cung cấp cho cổ đông chính MP Materials của Mountain Pass hơn 9 triệu USD tài trợ, một thực thể thuộc sở hữu một phần của chính phủ Trung Quốc có tên Shenghe Resources sở hữu 8% cổ phần của công ty.

Theo một báo cáo từ Quartz, Shenghe là một phần của liên minh kinh doanh đã cứu Mountain Pass khỏi phá sản. Tuy nhiên, quan trọng hơn, bản cáo bạch niêm yết mà MP Materials đệ trình vào tháng 10 năm ngoái cho biết Shenghe đóng vai trò là người mua duy nhất và là nguồn thu nhập duy nhất của mỏ. Trong một email gửi đến tạp chí Big Think, công ty nói rằng điều này là do Hoa Kỳ không có năng lực lọc dầu, nhưng họ đang xây dựng một cơ sở lọc dầu dự kiến ​​mở cửa vào năm 2022. Trong khi đó, dự báo thu nhập năm 2020 của Shenghe nói rằng cổ phần của họ trong MP đã làm tăng 200% lợi nhuận ròng.

Có vẻ như các tập đoàn khai thác của Trung Quốc cũng đang len lỏi vào các ngành công nghiệp đất hiếm của các nước khác. Ví dụ, vào đầu năm 2021, Shenghe đã thực hiện một thỏa thuận với công ty khai thác RareX của Úc để thiết lập một hoạt động khai thác liên doanh ở các khu vực phía tây của vùng hẻo lánh. Ở phía bên kia địa cầu, Shenghe đã quản lý để có được cổ phần thiểu số trong một hoạt động khai thác sẽ diễn ra ở Greenland.

Vào cuối tháng 8, chính phủ Trung Quốc lại gây chú ý khi Bộ Ngoại giao nước này cho biết Bắc Kinh sẽ sẵn sàng “hợp tác hữu nghị” với chế độ Taliban mới của Afghanistan – theo các chuyên gia đất hiếm, Afghanistan đang sở hữu lượng khoáng sản chưa qua khai thác trị giá một nghìn tỷ USD. Tuy nhiên, thông báo này sẽ không gây nhiều ngạc nhiên khi Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị đã gặp người đồng sáng lập Taliban Mullah Abdul Ghani Baradar vào tháng Bảy.

Liên quan: Chủ nghĩa thực dụng Trung Quốc và cơ hội kinh doanh từ ‘miếng mồi’ mới Afghanistan

Gần đây, khi để mất một đối tác thương mại tiềm năng vào tay đối thủ cạnh tranh lớn nhất của họ (tức là Afghanistan), các nhà lập pháp Hoa Kỳ đã chuyển trọng tâm sang việc tăng sản lượng của quốc gia. Giữa đại dịch coronavirus, Dân biểu California Eric Swalwell (D) đã thành lập Hội nghị về Khoáng sản Quan trọng của Quốc hội, một nỗ lực của lưỡng đảng nhằm “giúp Hoa Kỳ phát triển chuyên môn kỹ thuật và khả năng sản xuất để đảm bảo nguồn cung cấp lâu dài, an toàn và bền vững của các yếu tố quan trọng về năng lượng”.

Cách đây vài tuần, cuộc họp kín này đã giới thiệu “Đạo luật tín dụng thuế sản xuất nam châm đất hiếm” sẽ khuyến khích sản xuất nam châm đất hiếm được sử dụng trong xe điện và máy phát năng lượng sạch. USA Rare Earth, một công ty đầu tư tài trợ cho các hoạt động khai thác trong nước, hoan nghênh luật này, khi Giám đốc điều hành Pini Althaus tuyên bố nó có thể cho phép các nhà sản xuất trong nước khai thác tới 17% nhu cầu nam châm vĩnh cửu của nền kinh tế Mỹ.

Được thành lập cách đây chưa đầy hai năm, USA Rare Earth đã tự khẳng định mình là một công ty tiên phong trong việc khôi phục ngành công nghiệp đất hiếm của Mỹ. Công ty sở hữu 80% cổ phần của hoạt động khai thác liên doanh sẽ diễn ra ở Hudspeth County, Texas. Thực hiện nguyện vọng của chính quyền Biden về việc một nửa số người Mỹ lái xe điện vào năm 2030, USA Rare Earth đã đưa ra một kế hoạch khai thác trong 20 năm có thể làm cho tiêu chuẩn này trở nên khả thi.

Câu chuyện Mỹ có thể khôi phục nguồn cung cấp đất hiếm trong nước hiện vẫn còn phải xem xét. Hiện tại, điều chắc chắn duy nhất là đất nước này không còn muốn phụ thuộc vào các đối tác thương mại lịch sử của mình.

Tuy nhiên, theo giới phân tích “nếu Trung Quốc có được trên một phần độc quyền đất hiếm, họ sẽ được ở một vị trí mạnh mẽ để gây ảnh hưởng, buộc chính sách của các quốc gia khác phải thuận theo quan điểm của Trung Quốc. Và điều đó càng khiến cho tinh thần đạt được càng nhiều kiểm soát như họ mong muốn là rất có thể.

Đức Minh

Nguồn Big Think